Cứng Cổ năm nay 17 tuổi rồi nhưng còn bờm lắm, cậu suốt ngày đi loanh quoanh trong làng cùng đám nhóc, nghịch ngợm phá phách. Cậu Cứng Cổ là con chú Bại Liệt và cô Gai Cột Sống, số là hồi mang thai cậu, mẹ cậu cũng ít bị đau lưng, nhưng xui thế nào ngày đấy ra đồng mò cua lại dính cơn mưa, về nhà cũng chả bệnh cảm hay sốt nhưng tự dưng lưng lại bị đau, tối ngủ cô cứ phải nằm hơi nghiêng sang 1 bên, bởi vậy lúc mới sinh cậu ra cũng thấy đầu câu nghẹo sang 1 bên, lớn lên Cứng Cổ lại bị cứng cổ, cổ cứng ngắc chả quay đi đâu được, muốn quay đi đâu là phải quay cả người nhìn cứ như cái xác sống.
Nhà Cứng Cổ ở đầu làng Bệnh Lý, ai muốn vào làng cũng phải đi qua nhà cậu, làng được xây dựng lâu rồi, ban đầu do cụ Bệnh và cụ Lý cùng tiếp quản, đến khi 2 cụ mất thì lưu lại cho đời sau, sau 2 tuần khi trưởng làng mất thì bắt đầu chọn người kế nhiệm, 2 người lớn tuổi và được trọng vọng nhất trong làng thì được lên tiếp quản. Công việc của trưởng làng cũng không có gì nhiều, ngoài việc phải quản lý nhân khẩu và giải quyết tranh chấp kiện tụng, nhưng được cái là làng này yên bình lắm chục năm nay rồi còn chưa thấy ai cãi ai câu nào nói gì đến kiện tụng, bởi thế các cụ đâm ra rảnh rỗi, hàng ngày chỉ ngồi chơi cờ và thưởng trà, thế nhưng đối với người già cuộc sống thanh bình đến thế là tốt nhất rồi.
Làng bình yên là thế nhưng có lúc cũng phải có chuyện, đấy là 1 ngày mưa gió, cậu Cứng Cổ ra đồng vồ ếch thì thấy có cô gái nằm sóng xoài ngoài ruộng, mặt xanh xao, hốc hác đúng kiểu người đói ăn, nhưng được cái là vẫn còn thở, bỏ đấy thì thấy cũng tội thế là cậu đưa về chăm, cậu đợi chừng nào lành bệnh hỏi rõ địa chỉ rồi thì đưa về nhà sau cũng chẳng muộn. Cậu nghĩ là chuyện tốt nhưng làng lại có lệ không được mang người lạ vào làng, cái lệ này cũng lâu rồi đến trước cả thời của mẹ cậu cơ, cậu biết nhưng người ta tội quá bỏ đấy thì không đành. Thế nhưng mà cậu sợ mẹ cậu lắm, cô Gai Cột Sống nổi tiếng khó tính trong làng, nhà cũng nhiều ruộng, nhiều đất cũng chả thiếu tiền, nhưng bị cái tật cứ đau lưng là cô chửi, chú Bại Liệt thì mất từ lúc Cứng Cổ còn nhỏ, nhà có 2 mẹ con không chửi cậu thì chả biết chửi ai, nên cậu sợ mẹ lắm, cái sợ của những đứa trẻ khi bị người lớn tuổi nạt.
Cậu Cứng Cổ để cô gái ở cái chòi cũ ngoài đồng, hàng ngày cậu ra đồng chăn vịt, tiện thể mang ít cháo ra cho cô gái ăn. Mấy tuần sau cô gái cũng khỏe, ngày nào cậu cũng ra đồng ngồi nói chuyện cả buổi với cô, "lửa gần rơm lâu ngày cũng bén" 2 cô cậu lại thương mến nhau, cậu chả hỏi gia đình cô thế nào, mà cô cũng chả kể cho cậu nghe, cứ sống thế này suốt như 2 vợ chồng đã là vui sướng rồi.
Cái ngày cô Gai Cột Sống biết, cô mắng cậu Cứng Cổ cả đêm, sáng ra cổ họng cô khàn cả đi nói không ra tiếng, cô dắt cả cậu lẫn cô gái qua nhà cụ Huyết Áp, 2 vợ chồng cụ huyết áp là trưởng làng kế nhiệm, tính ra thì nay cụ cũng giữ chức được 5 năm rồi, ngoài việc trà, rượu ra thì cụ cũng chưa làm gì khác, nay mới sáng sớm đã nghe có người gõ cửa, chả nhẽ lại có chuyện, cái lúc cụ còn trẻ cụ cũng mong trong làng có chuyện lắm, để còn được xem làng xử chuyện nhưng mà có thấy gì đâu.
Cụ Huyết Áp chống gậy lọc cọc đi ra cửa, lưng cụ gù xuống như cái bàn, cụ ngếch đầu sang 1 bên.
- Ai gọi cửa ngoài đấy thế - Thật ra cụ cũng chả muốn hỏi, vì ở đây toàn là người trong làng, hồi còn trẻ bình thường cụ cũng chả đóng cửa, nhưng làm quan rồi mình như cái gương ai người ta cũng nhìn vào để học, đi ra đi vô mà cửa nẻo tuênh huênh người ta cười cho.
- Con Gai Cột Sống đây ạ! Con có chuyện bẩm cụ ạ! - Cái tiếng ồm ồm khàn khàn của phụ nữ, đã thế lại còn học đòi người ta nói chuyện nhỏ nhẹ, kiểu cách, đây đích thị là con bé Ho Khan cháu ông Ho Lao rồi.
Cụ cầm cái gậy đẩy thanh chắn cửa lên trên, mở cái cửa từ từ, cụ nghiêng đầu nhìn ra ngoài, mắt cụ híp híp lại, đánh cờ với ông Viễn lâu giờ nhìn cái gì gần cụ cũng thấy mờ mờ.
- Ớ cái Gai, sao lại là mày?
- Dạ, là con ạ
- Giọng mày sao thế, tao nghe lại tưởng cái Ho Khan bên nhà cụ Ho Lao - Nói rồi cụ cười cười, tiếng nghe tắc tắc như con thạch sùng, cụ bị cái tật thích nói "cái", cái gì cụ cũng thích nói cái - Vào trong này rồi nói - Vẫn cái dáng lọm khọm đấy, cụ chống gậy lọc cọc vào trong nhà, mẹ con Cứng Cổ đi theo sau.
Cụ Huyết Áp ngồi trên cái phản gỗ, 2 tay cụ chống lên gậy, đến lúc này lưng cụ mới thẳng lên được, cụ nhìn về phía cô Gai Cột Sống như có ý bảo cô nói, rồi cụ nghiêng đầu sang 1 bên dựng thẳng tai lên để nghe cho rõ, gần nhà lão Điếc có khi cụ cũng sắp điếc luôn rồi. Thế rồi hơi khom người xuống, cô Gai Cột Sống bắt đầu kể, cái giọng cô khàn khàn lại nỉ non, cụ nghe câu được câu không nhưng đại khái là chuyện Cậu Cứng Cổ muốn lấy 1 cô gái lạ, không phải người trong làng.
Cụ giơ tay lên, đầu gật gật ý là cụ hiểu chuyện rồi, rồi cụ lại trầm ngâm "cái lệ làng đã thế rồi, không bỏ được, thế nhưng mà lâu rồi làng không có cái chuyện, có cái chuyện rồi thì mang ra để cho các cụ trong làng cùng xử chuyện", cụ vẫn thích cái rôm rả khi bà con trong làng tụ tập với nhau, đã thế cụ lại là người lớn nhất làng lời cụ nói ai cũng phải nghe.
------------------
Thế rồi ngày hôm sau, cả làng Bệnh Lý bỏ hết công việc, ai cũng diện đồ mới tất tưởi đến sân đình để nghe xử chuyện. Con cháu, trai trẻ thì đến trước dọn dẹp sắp chỗ cho các cụ, nay không phải tiệc mừng cưới, cũng chả phải tân gia, thôi nôi gì cả nhưng có khi còn vui hơn cả tá những chuyện ấy đấy chứ. Rồi vợ chồng cụ Huyết Áp cũng đến, 2 bên là 2 đứa cháu trai và gái, thằng Cứng đầu năm ngoái mới lấy vợ, thằng này bằng tuổi với Cứng Cổ, 2 đứa chơi thân với nhau từ nhỏ đến lớn, bình thường Cứng Đầu cũng chả thích lo những chuyện bao đồng này, nhưng nghe bảo chuyện của Cứng Cổ nên cậu cũng đi nghe xử.
Làng xử kiện không bắt ai đứng cả, ai mỏi chân thì ngồi, ai mỏi lưng thì nằm, ai ê mông thì lại đứng, chỉ có lệ là khi xử chuyện chỉ có các cụ được nói còn thanh niên trai tráng không được trõ miệng vào. Cũng đã đến giờ, dân làng đã đến đầy đủ, ai chưa kịp đến thì vào sau cũng được, khoảng sân để hở 1 đường trống trải ở giữa, 2 cái ghế được kê ở lối đi trống này, Cứng cổ và cô gái mỗi người ngồi 1 ghế, 2 người nắm chặt tay nhau.
Cụ Huyết Áp giơ tay lên, ra hiệu để mọi người im lặng, cụ tằng hằng 1 tiếng rồi nói:
- Thưa các cụ... Thưa bà con - Vừa nói cụ vừa nhìn quanh rồi khẽ gật đầu chào - Tôi là Huyết Áp đứng đầu dòng họ Cao, mấy năm nay được bà con tin tưởng giao cho cái chức trưởng làng, nay lại có cái việc lớn thì không lớn nhỏ cũng chả nhỏ... - Cụ nghỉ 1 chút để lấy hơi, tuổi già nó khổ vậy đấy, đến nói cũng còn thấy mệt. Cụ nói tiếp:
- Chuyện là cái thằng cứng cổ... - Cụ lại ngừng 1 lúc, cụ nhìn về phía Cứng Cổ, không phải cụ mệt mà là cụ cho dân làng có thời gian tò mò bàn tán, cụ lại giơ tay lên làm dấu để mọi người im lặng - Nó yêu 1 cô gái, mà cái chuyện yêu đương là chuyện tốt đẹp, phải cái là cái gái này không phải làng mình, mà làng mình thì có cái lệ... Chứ không thì tôi cũng chả dám xía vào cái chuyện này... Nay mời các cụ và bà con đến cũng bàn bạc, xử cái chuyện này.
Cụ Huyết Áp nói xong cụ lại chắp 2 tay lên cây gậy chống, lưng lại hơi gù gù xuống. Cả đình thi thoảng lại có vài tiếng xì xào bàn tán nho nhỏ, các cụ thì cứ lặng thinh, người già rồi thì cái gì chậm 1 chút có khi lại tốt, giả như nghĩ chậm hơn, làm chậm hơn hay nói chậm hơn 1 chút thì chắc chắn hơn chứ không như lũ trẻ thanh niên động 1 cái là cãi nhoen nhoẻn.
- xùy... xùy...y...y - Có tiếng ai đó đang kéo điếu, giờ này mà dám kéo thuốc lào thì chỉ có các cụ, cụ Huyết Áp liếc mắt 1 vòng, cụ đưa tay lên miệng ho khan rồi nói:
- Mời cụ Ho Lao có cái lời muốn thưa với bà con - Cụ Ho Lao thả khói, mắt cụ lim dim, nghe cụ huyết áp gọi tên, cụ giật mình ho sặc sụa, lấy cái khăn mùi xoa lên che miệng, cụ thổ ra cả búng máu, nhớt dãi còn nhòe ra cả 2 bên miệng.
- Có gì mà bàn, trẻ chúng nó yêu thì cấm làm gì... Lệ làng là lệ làng... Chứ có là cái lệ làng thì... Làng muốn sửa thì cứ sửa thôi... - Cụ Ho Lao vừa nói vừa thở hổn hển, nói câu cụ lại ho 1 búng máu, con bé Ho Khan lau mãi mà không kịp, máu rơi ra cả cái áo trắng tinh của cụ.
Cụ Câm đầu lúc lắc, cụ cười khục khặc trong cổ họng, cụ ghét lão Ho Lao lắm, lão thấy cụ câm nên toàn giễu cụ, tiếng cụ cứ ú ớ trong họng trả nghe được câu gì, lão Ho Lao thấy thế thì càng cười tợn, lão cười thì lại ho, ho cả ra máu mà vẫn cứ cười. Bà Điếc vợ cụ Câm ngồi ngay bên cạnh, lưng bà bị gù u lên cả cục, bà nhai trầu tóp tép trong miệng, thấy cụ Câm cứ cười khục khặc trong cổ, đầu lúc lắc, mắt cụ híp lại, lâu lâu lại liếc về phía bà U Nang bên cạnh, bà thấy khó chịu lắm, bà quay ngoắt lại mặt hếch lên, mắt gườm gườm.
- Này... Ông cười cái gì... Đừng có mà đong đưa nhau trước mặt tôi - Mặt bà Điếc hầm hầm, mắt bà lườm cụ Câm rồi lại gườm gườm bà U Nang.
